στον καπιταλισμό των αξιών

Η εποχή της βιομηχανικής επανάστασης και η άγρια εκμετάλλευση των εργαζομένων έχει περάσει. Επιπλέον, παρά τις επιθυμίες των κομμουνιστών, ο καπιταλισμός με τις αντιφάσεις του, όχι μόνο δεν κατέρρευσε αλλά έγινε το αντίθετο. Ο σοσιαλισμός, υπαρκτός ή ανύπαρκτος, κατέρρευσε εν μια νυκτί ως χάρτινος πύργος, ενώ ο καπιταλισμός θριαμβεύει.

Ο καπιταλισμός στην πορεία του χρόνου εξελίχτηκε. Από τον ατομικό καπιταλισμό περάσαμε στον καπιταλισμό των μετόχων και μετά στον καπιταλισμό της «Εταιρικής κοινωνικής ευθύνης». Η προσαρμοστικότητα και αποδοτικότητα του καπιταλισμού, λόγω τεχνολογίας, είναι άνευ προηγουμένου. Αλλά και η διαρκής ανάπτυξη της τεχνολογίας καπιταλιστικό επίτευγμα είναι.

Όλα αυτά δεν σημαίνουν ότι ο καπιταλισμός έγινε άγιος. Σημαίνουν ότι η διαρκής προσαρμογή και η αποδοτικότητα τον έκανε ανθεκτικό και ασυναγώνιστο. Έτσι, ο προλετάριος χόρτασε ψωμί. Ψωμί αλλά όχι παντεσπάνι.

Βέβαια, «ουκ επ’ άρτω μόνω ζήσεται άνθρωπος». Ο άνθρωπος θέλει και θεάματα. Και αυτά τα προσφέρει ο καπιταλισμός. Καθένας καθισμένος στον καναπέ του σπιτιού του με ένα «κλικ» στην τηλεόραση μπορεί να απολαύσει κινηματογράφο, μουσική, συναυλίες, έργα τέχνης κτλ. Κι’ όλα αυτά σχεδόν δωρεάν ή με ελάχιστη συνδρομή.

H Ρωσία έκανε εισβολή στην Ουκρανία πιστεύοντας στο δίκιο του ισχυροτέρου. Αυτή η κυνική συμπεριφορά ανάγκασε λαούς και κυβερνήσεις να αντιδράσουν με πρωτοφανή αλληλεγγύη προς την αδύναμη Ουκρανία. Κι’ αυτό είναι μια νίκη του δικαίου έναντι της δύναμης. Ασφαλώς, οι κυβερνήσεις αντέδρασαν πρωτίστως με κριτήρια εθνικά, γεωπολιτικά και με βάση τα συμφέροντά τους. Αλλά, η αντίδραση δεν θα ήταν αποτελεσματική, αν δεν υποστήριζαν αξίες.

Πολλές χώρες επέβαλαν κυρώσεις στη Ρωσία για να την αναγκάσουν να σταματήσει τον πόλεμο. Κυρώσεις οι οποίες θα πονέσουν και τους λαούς των χωρών τους. Επίσης, πολλές καπιταλιστικές επιχειρήσεις ανακοίνωσαν είτε την αποχώρησή τους είτε την διακοπή εργασιών τους στη Ρωσία. Όλες αυτές οι καπιταλιστικές επιχειρήσεις έδρασαν αντίθετα με τα συμφέροντά τους. Έδρασαν με βάση κάποιες αξίες, όπως το δίκαιο, η ελευθερία, η αλληλεγγύη. Μπορεί να έχασαν οικονομικά, αλλά κέρδισαν στο επίπεδο των αξιών.

Παρεμπιπτόντως, επειδή υπάρχει ακρίβεια, δεν χρειάζονται κλαυθμοί και οδυρμοί. Υπομένουμε. Αγώνας για αξίες χωρίς κόστος δεν υπάρχει.

Φαίνεται λοιπόν πως οι καπιταλιστικές επιχειρήσεις έχουν περάσει στη μεταϋλική εποχή. Έχουν συμπεριλάβει αξίες στη δράση τους. Όλο και περισσότερες επιχειρήσεις δρουν με βάση την «Εταιρική κοινωνική ευθύνη». Όλο και περισσότερες επιχειρήσεις εφαρμόζουν κριτήρια περιβαλλοντικά, κοινωνικά, εταιρικής διακυβέρνησης (ESG). Επομένως, μπορεί να γίνει λόγος για έναν καπιταλισμό αξιών.

Ασφαλώς, υπάρχουν επιχειρήσεις, μικρές και μεγάλες, που φροντίζουν μόνο για κέρδος και παραβιάζουν κανόνες δικαίου και ηθικής. Το ίδιο κάνουν και οι άνθρωποι. Άλλωστε, οι άνθρωποι διευθύνουν τις επιχειρήσεις.

Όλα αυτά σημαίνουν ότι ο καπιταλισμός προσαρμόζεται στα μηνύματα των καιρών. Οι καπιταλιστικές επιχειρήσεις δρουν στην κοινωνία, κερδίζουν από την κοινωνία και οφείλουν να επιστρέφουν μέρος των κερδών τους στην κοινωνία. Και αυτό κάνουν πολλές επιχειρήσεις.

Βέβαια, υπάρχει άνιση διανομή πλούτου, παγκόσμια και σε κάθε χώρα. Στο πλαίσιο κάθε χώρας η κυβέρνηση αποφασίζει μέσω της φορολογίας κτλ. για τη δικαιότερη διανομή του εθνικού εισοδήματος. Έργο κάθε επιχείρησης είναι η παραγωγή πλούτου. Έργο της κυβέρνησης είναι η δικαιότερη διανομή του πλούτου.

Στο θέμα αυτό υπάρχει διαφορά μεταξύ δεξιάς και αριστεράς. Η δεξιά λέει: Πρώτα παράγουμε και μετά μοιράζουμε, ενώ η αριστερά λέει: Πρώτα μοιράζουμε και μετά παράγουμε. Αλλιώς, η δεξιά θεωρεί πως η ελευθερία μπορεί να φέρει περισσότερη ισότητα και ευημερία. Και πραγματικά αυτό συνέβη σε όλες τις φιλελεύθερες δημοκρατίες που έχουν καπιταλιστικό σύστημα. Αντίθετα, η αριστερά θεωρεί πως η ισότητα θα φέρει περισσότερη ελευθερία και ευημερία. Όμως, όπου εφαρμόστηκε αυτό (πρώην σοσιαλιστικές χώρες), η ισότητα έφερε μεγαλύτερη ανισότητα και φτώχεια για τους πολλούς και πλούτο για την κομματική νομενκλατούρα.

Εν κατακλείδι, παρά την γκρίνια μας είμαστε καλύτερα από κάθε άλλη περίοδο της ανθρώπινης ιστορίας, σε ελευθερία, ισότητα, αλληλεγγύη, ανθρώπινα συναισθήματα. Έτσι, συνεχίζουμε να προάγουμε τον ανθρωπισμό του ανθρώπου.

Καλή Ανάσταση!

Παύλος Μάραντος

marantosp@gmail.com